Zločin star 2.800 godina: Zagonetka masovne grobnice kod Hrtkovaca

Sredinom 19. veka francuski egiptolog Emanuel de Ruže (Emmanuel de Rougé), proučavajući drevne egipatske natpise, naišao je na svedočanstva o velikim sukobima koje je faraon Ramzes III vodio protiv naroda pristiglih sa severa. Ove grupe, kasnije poznate kao „Ljudi sa mora“, postale su jedan od simbola velikog kolapsa civilizacija koji je oko 1200. godine pre nove ere zahvatio istočni Mediteran.

Urušila su se moćna kraljevstva, nestali su brojni gradovi i trgovačke mreže, a u mikenskoj Grčkoj iščezla je čak i pismenost. Usledilo je razdoblje koje se tradicionalno naziva „mračnim dobom“, obeleženo političkom fragmentacijom, migracijama i sukobima. Slične promene zahvatile su Balkan i Podunavlje, gde su napuštana velika utvrđena naselja i uspostavljani novi odnosi moći.

Tokom arheoloških istraživanja 1971. godine, na lokalitetu Gomolava kod Hrtkovaca u Sremu, otkrivena je masovna grobnica iz 9. veka pre nove ere. U njoj su pronađeni ostaci desetina ljudi, pretežno žena i dece. Kako na prvi pogled nije bilo jasnih dokaza nasilja, istraživači su razmatrali mogućnost da su u grobnici zajedno sahranjene žrtve epidemije.

Međutim, nova međunarodna studija, objavljena 2026. godine u naučnom časopisu Nature Human Behaviour, otkrila je mnogo mračniju priču. Istraživanje, povezano sa projektom Evropskog istraživačkog saveta The Fall of 1200BC, pokazalo je da sahranjeni ljudi uglavnom nisu bili članovi iste porodice, niti su svi odrasli na istom mestu. Poticali su iz različitih delova šireg regiona, a njihove kosti otkrile su tragove brutalnog nasilja.

Umesto zajednice koju je pokosila bolest, pred istraživačima se ukazala slika masovnog ubistva žena i dece, čija su tela pre gotovo 2.800 godina položena u zajedničku grobnicu kraj Hrtkovaca. Otkriće sa Gomolave tako pruža potresno svedočanstvo o nasilju koje je pratilo društvene promene u vekovima nakon sloma bronzanog doba.

Šta su otkrile kosti sa Gomolave?

Masovnu grobnicu na Gomolavi otkrio je 1971. godine arheološki tim pod rukovodstvom Nikole Tasića. U jami prečnika svega 2,9 metara nalazili su se skeletni ostaci najmanje 77 osoba, sahranjenih tokom 9. veka pre nove ere. Više od pola veka kasnije, međunarodni tim od 27 naučnika ponovo je proučio ove ostatke, koristeći metode koje arheolozima sedamdesetih godina nisu bile dostupne: analizu drevne DNK, hemijskog sastava zubne gleđi i detaljan forenzički pregled kostiju. Među istraživačima su bili Linda Fibiger sa Univerziteta u Edinburgu, Miren Iraeta-Orbegozo i Hanes Šreder sa Univerziteta u Kopenhagenu, kao i Beri Moloj sa University College Dublin. U radu su učestvovali i srpski istraživači Jovan Koledin i Darko Radmanović iz Muzeja Vojvodine u Novom Sadu, gde se čuvaju ostaci sa nalazišta. Rezultati su pokazali izrazito neobičnu strukturu žrtava. Među 77 pokojnika bilo je 40 dece uzrasta od jedne do 12 godina i 11 adolescenata, dok su među odraslima ubedljivo dominirale žene.

Genetska analiza pokazala je da većina analiziranih osoba nije bila u bliskom srodstvu. Analiza izotopa stroncijuma iz zubne gleđi dodatno je otkrila da nisu svi odrasli na istom području. Prema tome, grobnica nije predstavljala jednostavno zajedničko počivalište jedne porodice ili malog seoskog domaćinstva.

Najvažniji dokaz, međutim, nalazio se na samim kostima. Kod najmanje petine pokojnika pronađene su povrede nastale neposredno pre ili u trenutku smrti. Preovlađivali su prelomi lobanje izazvani snažnim udarcima tupim predmetima, ali su pronađeni i tragovi povreda oštrim oružjem i projektilima.

Položaj pojedinih povreda ukazuje da žrtve nisu nužno stradale u ravnopravnoj borbi. Neke su mogle biti napadnute tokom bekstva ili dok su ležale na zemlji. Istraživači naglašavaju da je stvarni broj nasilno usmrćenih mogao biti znatno veći. Smrtonosni ubodi, gušenje i brojne druge povrede ne moraju ostaviti nikakav trag na skeletu. Sve ukazuje da se na Gomolavi nije dogodila prirodna katastrofa, već čin namernog, selektivnog nasilja nad ženama i decom.

Masakr sa pogrebnim počastima

Uprkos brutalnosti zločina, način sahranjivanja žrtava predstavlja neobičan paradoks. Tela nisu jednostavno bačena u jamu, već su položena uz predmete koji ukazuju na složen pogrebni ritual. Pored pokojnika pronađeni su bronzani nakit, keramičke posude i ostaci velikog broja životinja. Na dnu grobnice nalazio se gotovo kompletan skelet mladog govečeta, dok su iznad tela pronađeni razbijeni žrvnjevi za mlevenje žita i nagorelo seme. Ovi nalazi pokazuju da je neko u sahranu uložio znatan trud i materijalna sredstva. Istraživači razmatraju mogućnost da su žrtve pokopali preživeli članovi njihovih zajednica, ali nije isključeno ni da su pogrebni ritual obavili sami počinioci masakra. Još uznemirujuće pitanje jeste zašto su žrtve bile pretežno žene i deca. U mnogim ratovima bronzanog i gvozdenog doba odrasli muškarci ubijani su kao protivnički ratnici, dok su žene i deca često odvođeni u zarobljeništvo. Mogli su biti iskorišćeni kao radna snaga, prisilno uključeni u pobedničku zajednicu ili tretirani kao ratni plen. To, naravno, nije značilo da su bili pošteđeni nasilja, već da je njihovo zarobljavanje često imalo ekonomsku i demografsku vrednost za pobednike.

Na Gomolavi, međutim, nailazimo na drugačiji obrazac. Umesto zarobljavanja, veliki broj žena i dece bio je ubijen. Pritom žrtve nisu pripadale samo jednoj porodici ili malom naselju, već su bile povezane sa širom regionalnom populacijom. Autori studije smatraju da takav izbor žrtava ukazuje na namerno uništavanje određenih delova stanovništva. U zajednicama ranog gvozdenog doba, ubijanje velikog broja žena i dece moglo je imati dugoročne posledice: prekidanje porodičnih linija, razaranje društvenih veza i ugrožavanje budućih generacija.

Zbog toga masakr na Gomolavi otvara mogućnost da cilj nasilja nije bio samo vojni poraz protivnika, već i njegovo demografsko, odnosno biološko uništenje.

Iako nam konkretni motivi napadača ostaju nepoznati, sam izbor žrtava pokazuje da je nasilje bilo usmereno na one od kojih je zavisio opstanak budućih generacija.

Izvori i literatura

1. Fibiger, L., Iraeta-Orbegozo, M., Koledin, J., et al. (2026). A large mass grave from the Early Iron Age indicates selective violence towards women and children in the Carpathian Basin. Nature Human Behaviour, 10, 656–668. Originalna naučna studija | PDF rada. DOI: 10.1038/s41562-025-02399-9.
2. European Research Council / CORDIS. The Fall of 1200BC: The role of migration and conflict in social crises at end of the Bronze Age in South-eastern Europe. Projekat br. 772753. Zvanična stranica projekta.
3. Tasić, N. (1972). An Early Iron Age Collective Tomb at Gomolava . Archaeologia Iugoslavica, XIII, 27–37. Prvobitni arheološki izveštaj o kolektivnoj grobnici na Gomolavi.
4. Cline, E. H. (2014). 1177 B.C.: The Year Civilization Collapsed. Princeton University Press. Studija o kolapsu civilizacija kasnog bronzanog doba. Stranica knjige kod izdavača.
5. Muzej Vojvodine, Novi Sad. Ustanova u kojoj se čuvaju analizirani ostaci sa Gomolave. Publikacija Muzeja Vojvodine (PDF).