Kako se Buda našao u Visokim Dečanima?

Tvrdnja da se Buda nalazi u jednom srpskom srednjovekovnom manastiru na prvu loptu zvuči kao još jedna u nizu senzacionalističkih teorija zavera. U vremenu kada se svaka neobična veza proglašava „skrivenom istinom“, prirodno je biti sumnjičav. Međutim, u ovom slučaju stvar je potpuno drugačija: priča je ne samo istinita, već i dobro dokumentovana. Ona nam otkriva kako mitovi, religijske ideje i priče putuju kroz vekove, civilizacije i jezike, menjajući oblik, ali zadržavajući suštinu.

Ovo nije priča o teoriji zavere, već o kulturnom prenosu koji postoji i u najstarijim knjigama sa kojima je većina nas imala dodira: Epu o Gilgamešu i Bibliji.

Mitovi koji putuju kroz vreme i prostor

Najstarije poznato književno delo čovečanstva, Ep o Gilgamešu, sadrži mit o Velikom potopu. Isti motiv pojavljuje se hiljadu godina kasnije u Starom zavetu, u priči o Noju. Danas znamo da Stari zavet nije nastao u vakuumu, već u svetu koji je već bio ispunjen drevnim mitovima Mesopotamije.

Ista logika važi i za ovu priču. Ako jedan mit može da preživi milenijume i da uđe u Sveto pismo, zašto ne bi i jedna indijska religijska legenda našla put do Visokih Dečana?

Ko je bio Buda

Sidarta Gautama, kasnije poznat kao Buda („Probuđeni“), bio je indijski princ koji je u 6. veku pre nove ere uzdrmao tadašnji hinduistički svet. Njegov otac, vladar male države na severu, želeo je da ga zaštiti od patnje koja vlada našim svetom, i za te namere za njega je na dvoru stvorio sliku sveta u kojoj postoje samo izobilje i lepota.

Međutim, Sidarta je izašao iz tog zatvorenog raja i suočio se sa stvarnošću: starošću, bolešću, smrću i asketima koji su tražili istinu izvan materijalnog sveta. Taj susret ga je naveo da napusti bogatstvo i položaj i da krene putem odricanja, tragajući za smislom postojanja. Iz te potrage nastaje budizam – novi religijski i filozofski pokret koji odbacuje kastinski poredak i stavlja naglasak na lično iskustvo potrage za istinom kao jedinim načinom da se čovek izbavi iz patnje koju postojanje sa sobom nosi.

Od Indije do helenskog sveta

Nakon osvajanja Persijskog carstva od strane Aleksandar Makedonski, indijski svet prvi put ulazi u intenzivan kontakt sa grčkom kulturom. U oblastima današnjeg Avganistana i Pakistana nastaje grčko-budistička civilizacija. Budini likovi dobijaju helenističke crte, a budistička učenja se tumače jezikom stoičke i platonske filozofije.

Ovde počinje dugo putovanje indijske legende o Budi ka našoj civilizaciji.

Manihejstvo kao most

U trećem veku naše ere, na teritoriji Persijskog carstva, pod uticajem hrišćanskih i budističkih učenja pomešanih sa zoroastrizmom pojavljuje se manihejstvo. Njen osnivač Mani je pokušao da spoji Isusa, Budu i Zaratustru u jedan univerzalni sistem, i zato platio glavom. Dobivši svog mučenika i jasno definisan verski sistem, manihejstvo se širilo Persijom, Rimskim carstvom, Centralnom Azijom i sve do Kine gde se najduže i zadržalo.

Zajedno sa ovom religijom putuje i priča o Budinom životu, ali prilagođena hrišćanskom jeziku i simbolici. Postepeno, ta priča biva prihvaćena i unutar same hrišćanske tradicije u Istočnom i Zapadnom rimskom carsvu, Gruziji i Etopiji.

Od Bude do Joasafa

U hrišćanskoj verziji, Buda postaje indijski princ Joasaf, sin kralja koji progoni hrišćane. Astrolozi proriču da će se njegov sin odreći sveta i primiti novu veru. Da bi to sprečio, otac ga zatvara u dvor pun zadovoljstava. Međutim, Joasaf to napušta u potrazi za istinom.

Budino ime do svog hrićanskog imena Joasaf prolazi kroz dugu evoluciju: Bodhisatva (sanskrit) - Budhasaf (persijski) - Judasaf / Joadasf (arapski) - Joasaf (grčki i slovenski)

Tako je od Bude, kroz jezičke transformacije i prevode, nastao sveti Joasaf. Uz njega ide i sveti Varlam, pustinjak koji princa uvodi u „pravu veru“.

Ova legenda postaje izuzetno popularna u Gruziji i Vizantiji, gde se vekovima smatra istorijskom istinom. Ona ulazi u žitija svetaca, u bogoslužbene knjige i konačno u umetnost.

Vizantijski roman Žitije Varlama i Joasafa smatra se jednim od najznačajnijih dela vizantijske književnosti.

Buda u Visokim Dečanima

Tako se sredinom XIV veka, tokom oslikavanja manastira Visoki Dečani, na zidovima Nemanjićke zadužbine pojavljuju sveti Varlam i Joasaf. Ni ktitori, ni monasi, ni sami freskopisci nisu znali da pred sobom imaju hrišćanizovani lik Sidarte Gautame.

Paralerno sa freskom, manastirska biblioteka Visokih Dečana čuva i rukopisnu knjigu Žitije Varlama i Joasafa iz 15. veka.

Otkriće u XIX veku

Tek u XIX veku, sa kolonizacijom Indije i razvojem orijentalistike, počinje sistematsko prevođenje sanskritskih, pali i persijskih tekstova. Istraživači primećuju nešto čudno: indijski kralj i princ iz hrišćanskih žitija nigde ne postoje u istoriji.

Umesto toga, pred njima se pojavljuje gotovo identična priča o Budi.

Tada postaje jasno da je sveti Joasaf zapravo Buda, a da je jedna od najpoznatijih hrišćanskih legendi nastala iz indijske religijske tradicije.

Veza između Bude i svetog Joasafa prvi put je uočena sredinom XIX veka, kada je francuski naučnik Eduar Labule ukazao na očigledne paralele, dok je orijentalista Herman Zotenberg nekoliko decenija kasnije filološki i tekstološki dokazao da je reč o istoj priči, prenetoj iz budističke u hrišćansku tradiciju.

Sasvim neočekivano, hrišćani su postali svesni da je Buda više od 1500 godina kanonizovani svetitelj pravoslavne i rimokatoličke crkve. Njegov lik se nalazi na freskama srednjovekovnih crkava, njegova žitija u bibliotekama manastira, a dan posvećen njemu obeležava se u crkvenom kalendaru.

Da ovo nije samo neka davno napuštena istorijska „zabluda”, svedoči činjenica da se Sveti Joasaf i danas poštuje u Srpskoj pravoslavnoj crkvi, a njegov život se upoređuje i sa životom Rastka Nemanjića, odnosno Svetog Save.

Izvori

• The Buddha of Christendom: A Review of the Legend of Barlaam and Josaphat, Philip Almond, Religious Studies, Vol. 23, No. 3 (Sep., 1987), pp. 391-406 (16 pages)
• ВИЗАНТИЈСКИ РОМАН ВАРЛААМ И ЈОАСАФ, Драгомир Костић, Универзитет у Приштини, Косовска Митровица, Међународни центар за православне студије, Ниш – Србија (2015)
• Asmussen, Jes P.. "BARLAAM AND IOSAPH." Encyclopaedia Iranica. Published December 15, 1988.
• Images of India in South Slavic Literatures, Milica Bakić-Hayden, University of Pittsburgh (2021)