KulturaNenad Marković |
Kada je Veljko Bulajić snimio film o nuklearnom ratu
Podeli
Kopiraj- Štampaj
Kada pomislimo na jugoslovensku kinematografiju, filmovi o nuklearnom ratu verovatno su među poslednjim stvarima koje nam padaju na pamet. Još ako tome dodamo ime Veljka Bulajića, autora filmova poput Kozare (1962) i Bitke na Neretvi (1969), stvar postaje još neobičnija.
Međutim, upravo je Veljko Bulajić režirao jedan od prvih jugoslovenskih filmova koji se neposredno bavio mogućnošću nuklearnog rata. Film jednostavnog i prilično zlokobnog naslova Rat pojavio se 1960. godine, u trenutku kada je strah od nuklearnog sukoba odavno bio sastavni deo svakodnevice Hladnog rata.
Nuklearni rat u savremenom društvu
Radnja filma smeštena je u blisku budućnost, u neimenovanu državu na Zapadu. Film počinje gotovo svakodnevno: pratimo mladi par koji se priprema za brak i pravi planove za zajednički život. Njihove brige su obične, a svet oko njih naizgled stabilan.
Da se nalazimo u nekoj zamišljenoj zapadnoj zemlji film nam stavlja do znanja nizom detalja. Likovi imaju zapadna imena, a svakodnevni život pripada tada savremenom kapitalističkom potrošačkom društvu. Kupuju se novi tehnički uređaji, koriste se pogodnosti savremenog života, roba se uzima na kredit, a budućnost se zamišlja kroz rast životnog standarda i posedovanje novih stvari.
Upravo zbog toga početak rata deluje kao posebno snažan prekid. Društvo koje je do juče obećavalo sve veće blagostanje iznenada počinje da se organizuje oko potpuno drugačije logike.
Stiže vest o ratu sa protivničkom državom koja poseduje nuklearno oružje. Stanovnici u početku ne veruju da će atomske bombe zaista biti upotrebljene. Postoje međunarodni sporazumi i diplomatske garancije, pa mogućnost nuklearnog uništenja deluje toliko iracionalno da je ljudi jednostavno odbacuju.
Film, međutim, njihove nade postepeno prikazuje kao iluzorne.
Od potrošačkog društva do militarizma
Možda je još zanimljiviji način na koji Rat prikazuje transformaciju društva pred rat.
Država u kojoj se radnja odvija nije nedvosmisleno predstavljena kao fašistička. Ne dobijamo detaljno objašnjenje njenog političkog sistema, niti nam film jednostavno saopštava da gledamo neku buduću fašističku diktaturu. Ipak, kako se rat približava, vizuelni jezik filma postaje sve više militaristički, autoritaran i otvoreno podseća na neku futurističku fašističku estetiku.
Kao da Bulajić prikazuje proces koji se postepeno odvija, gde spoj militarizma i kapitalističkog društva u krizi vodi ka fašizmu. Jedna od najneobičnijih scena u filmu možda najbolje pokazuje koliko daleko ide ova ideja. Bata Živojinović igra instruktora koji obučava mlade vojnike. Međutim, deo njihove obuke svodi se na gotovo apsurdnu vežbu u kojoj vojnici treniraju kažiprst kako bi mogli što brže da povlače obarač. Na prvi pogled scena deluje skoro komično. Upravo je zato uznemirujuća, jer čovek se svodi na produžetak mašine za ubijanje.
Zavatini i Jugoslavija između Istoka i Zapada
Scenario za film potpisuje Čezare Zavatini, jedno od najvažnijih imena italijanskog neorealizma i dugogodišnji saradnik Vitorija de Sike. Bulajić prenosi da je Zavatini smatrao da projekat praktično ne može da napravi ni u SAD ni u SSSR-u zbog njihovog naoružavanja, dok manje kinematografije nisu imale dovoljno sredstava. Jugoslavija se tako pojavila kao neobično pogodno mesto za jedan takav otvoreno antiratni film.
Njegovo učešće u jugoslovenskom filmu iz 1960. mlađim generacijama možda na prvi pogled deluje neobično, ali zapravo se dobro uklapa u kulturnu politiku tadašnje Jugoslavije, koju Radina Vučetić naziva „Koka-kola socijalizam“, zbog spoja socijalizma i zapadnih kulturnih uticaja. Nakon sukoba Tita i Staljina 1948. godine Jugoslavija se značajno otvorila prema Zapadu, ali bez direktnog priključivanja zapadnom političkom i vojnom bloku. To se odrazilo i na kulturu, gde jugoslovenski filmski autori sarađuju su sa stranim umetnicima, domaći filmovi pojavljivali su se na međunarodnim festivalima, a kinematografija je sve više izlazila izvan granica zemlje.
Tako nastaje prilično neobična kulturna putanja: jugoslovenski socijalistički film, nastao prema scenariju italijanskog neorealiste i smešten u zamišljeno zapadno kapitalističko društvo, vraća se tom istom Zapadu kao film sinhronizovan na engleskom, pod naslovom „Atomic War Bride“.
Rat je samo mali primer takve politike, Bulajić će devet godina kasnije u filmu Bitka na Neretvi okupiti čitavu plejadu zapadnih filmskih zvezda, među kojima su bili Orson Vels, Jul Briner, Franko Nero, Hardi Kriger, Kurt Jirgens i Silvana Košina, dok je plakat za film izradio Pablo Pikaso.
Ovo naravno ne znači da je Jugoslavija zatvorila vrata umetnicima iz Istočnog Bloka. Lik Marije, odnosno glavnu žensku ulogu u filmu igra poljska glumica Eva Kšiževska.
Nuklearna apokalipsa iz zemlje Nesvrstanih
Posebno je zanimljivo što film ne govori otvoreno ni o Sovjetskom Savezu ni o Sjedinjenim Državama. Države su fiktivne, a politički sukob namerno je univerzalizovan.
To odgovara i položaju Jugoslavije početkom šezdesetih godina. Zemlja više nije pripadala sovjetskom bloku, ali nije postala ni deo NATO-a. Samo godinu dana nakon premijere filma, Beograd će biti domaćin prve konferencije Pokreta nesvrstanih. Zbog toga se Rat može posmatrati i kao proizvod jednog vrlo specifičnog jugoslovenskog iskustva Hladnog rata. Nuklearni sukob nije predstavljen iz perspektive jedne supersile koja treba da pobedi drugu. Naglasak je na apsurdu situacije u kojoj politički i vojni mehanizmi mogu da unište živote običnih ljudi koji sa njihovim strateškim ciljevima nemaju gotovo nikakve veze.
Međutim, ni Jugoslavija nije bila imuna na nepogodne političke interpretacije filma. Pošto daje vrlo pesimističan pogled na savremeno ratovanje, prema rečima Veljka Bulajića, vrh tadašnje JNA je imao negativan stav o filmu, smatrajući ga defetističkim.
Da li odnos vrha JNA objašnjava to što je film domaćoj publici danas praktično nepoznat, uprkos velikim priznanjima koje je tada dobio, ostaje samo nagađanje.
Neobičan film Veljka Bulajića
Danas se Veljko Bulajić prvenstveno vezuje za spektakularne ratne filmove o Drugom svetskom ratu. Već dve godine nakon Rata snimiće Kozaru, a krajem decenije i monumentalnu Bitku na Neretvi. Zbog toga Rat danas deluje gotovo kao anomalija u njegovoj filmografiji. Ipak, između ovih filmova postoji važna veza. Bulajića i ovde zanima rat kao sila koja ulazi u svakodnevni život običnih ljudi i potpuno ga preobražava. Razlika je u tome što u Ratu nema istorijske distance.
Gledalac iz 1960. godine nije gledao katastrofu koja se dogodila prethodnoj generaciji, već moguću sopstvenu budućnost. A strah od takve budućnosti bio je sasvim stvaran. Samo dve godine nakon premijere filma, Kubanska raketna kriza dovešće Sjedinjene Države i Sovjetski Savez na samu ivicu nuklearnog sukoba. Nuklearno uništenje tokom tih godina postaje prisutno u popularnoj kulturi. Bob Dilan će 1962. objaviti „A Hard Rain's a-Gonna Fall“, baladu o svetu nakon nuklearnog rata.
Bulajićev pristup će se kasnije pojavljivati i u mnogo poznatijim filmovima o nuklearnom ratu. Barbican koji je u Londonu prikazao Bulajićev rat ove godine, film je predstavio kao preteču čuvenog britanskog filma Threads. Threads iz 1984. takođe počinje životima običnih ljudi i njihovim svakodnevnim brigama, dok se u pozadini postepeno razvija međunarodna kriza. A onda nuklearni rat sve te privatne planove pretvara u nešto potpuno nevažno. Threads će otići mnogo dalje u prikazivanju samog napada i dugoročnog raspada društva, ali je osnovna ideja slična onoj koju je Bulajić koristio gotovo četvrt veka ranije.
Zato Rat nije samo neobičan jugoslovenski film o jednom davno prošlom strahu Hladnog rata. Njegova najveća neprijatnost možda je upravo u tome što gledalac iz 2026. godine, isto kao i gledalac iz 1960, ne može sa sigurnošću da kaže da gleda budućnost koja se nikada neće dogoditi.
