Borački krš – ostatak drevnog vulkana u srcu Šumadije

Na prvi pogled, Borački krš izgleda kao usamljena kamena stena koja se naglo izdiže iznad šumadijskih šuma i livada. Međutim, ova neobična stena krije priču dugu više od 20 miliona godina. Ono što danas predstavlja jednu od najpoznatijih izletničkih destinacija u centralnoj Srbiji nekada je bilo deo vulkanskog sistema čija je aktivnost oblikovala veliki deo današnje Šumadije.

Prema istraživanju koje su 2024. godine objavili stručnjaci Zavoda za zaštitu prirode Srbije, Borački krš predstavlja deo Boračkog eruptivnog kompleksa, jedne od najznačajnijih tercijarnih vulkanskih oblasti u Srbiji. Vulkanska aktivnost na ovom prostoru započela je tokom donjeg miocena, pre približno 23 miliona godina, dok je poslednja faza vulkanizma završena pre oko pet miliona godina.

Iako se u javnosti često može čuti da je Borački krš „ugašeni vulkan“, geološki gledano ta formulacija nije sasvim precizna. Današnja stena predstavlja vulkansku kupu, odnosno samo ostatak nekadašnjeg paleovulkanskog reljefa. Tokom miliona godina vetar, voda i drugi procesi erozije uklonili su veliki deo vulkanskog masiva, dok je najotporniji deo stena ostao da dominira okolinom i stvori prepoznatljivu siluetu Boračkog krša. Upravo zbog svog geološkog značaja lokalitet je još 2005. godine uvršten u Inventar objekata geonasleđa Srbije.

Međutim, Borački krš nije značajan samo zbog svoje geološke prošlosti. Njegove strme litice vekovima su predstavljale idealno mesto za odbranu, zbog čega je na njima podignut srednjovekovni grad Borač. Utvrđenje se u pisanim izvorima pominje krajem XIV veka, a tokom vladavine despota Stefana Lazarevića i Đurđa Brankovića imalo je važnu ulogu u kontroli puteva kroz Šumadiju. Danas su sačuvani ostaci zidina, temelji crkve i čuvena Bela kula, koji svedoče o nekadašnjem značaju ovog grada. Zanimljivo je da pošto su i samo utvrđenje i crkva građeni kamenom sa Boračkog krša, stručnjaci ih svrstavaju i u objekte geonasleđa Srbije.

Poslednjih godina Borački krš postaje i sve popularnija geoturistička destinacija. Nedavna analiza geoturističkog potencijala svrstava ga među najatraktivnije vulkanske lokalitete u Srbiji za rekreativne posete, pre svega zbog dobre pristupačnosti i jedinstvenog pejzaža.

Za razliku od mnogih planinarskih vrhova, ovde nije potrebna posebna oprema niti višesatno pešačenje. Od sela Borač do vrha vodi kratka staza koju većina posetilaca savlada za manje od pola sata. Zbog toga na vrhu nije neobično sresti porodice sa malom decom, rekreativce, ali i penzionere koji dolaze da uživaju u pogledu na šumadijske brežuljke i obližnje Gružansko jezero.

Možda je upravo u tome najveća vrednost Boračkog krša. Malo je mesta u Srbiji gde se na svega nekoliko stotina metara pešačenja mogu istovremeno dodirnuti tragovi davne vulkanske prošlosti, ostaci srednjovekovne tvrđave i panoramski pogled na krajolik koji je nastajao milionima godina. Borački krš zato nije samo zanimljiv izlet, već i svojevrsni otvoreni udžbenik geologije i istorije, smešten u samom srcu Šumadije.

Izvori

1. Timotić, M., & Belij, S. (2024). Nature monument "Borački krš": A geoheritage site in Serbia. Zaštita prirode, 74(1), 23–33. https://doi.org/10.5937/ZasPri2401023T
2. Cvetković, V., Poli, G., & Prelević, D. (2000). Eruptive history and low-pressure evolution of the Early Miocene Borač Eruptive Complex (Central Serbia). Acta Vulcanologica, 13(1–2), 127–143.